Yapay zeka araçları lisansüstü öğrencilerin gündelik çalışma düzenine girdi: makale özetlemek, İngilizce bir paragrafı kontrol etmek, bir istatistik kavramını anlamaya çalışmak için bu araçlara başvuran öğrenci sayısı her dönem artıyor. Asıl soru artık “kullanmalı mıyım” değil, “nasıl kullanırsam tezim güvende kalır” sorusu. Bu yazıda YÖK’ün üretken yapay zeka etik rehberini tez sürecine uyarlıyor, hangi kullanımların makul, hangilerinin riskli olduğunu ve yapay zeka beyanının nasıl yazılabileceğini somut örnekle gösteriyoruz. Genel çerçeve için yapay zeka ile tez yazma rehberimize bakabilirsiniz.
YÖK’ün yapay zeka etik rehberi ne diyor?
Yükseköğretim Kurulu, Mayıs 2024’te “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber”i yayımladı. Rehber, lisansüstü tezlerden makale ve projelere kadar bilimsel çalışmaların tamamı için ortak bir çerçeve çizer ve yapay zekayı yasaklamak yerine sorumlu kullanımını tarif eder. Tez yazan bir öğrenci için öne çıkan ilkeler şunlardır:
- Şeffaflık: Yapay zekanın hangi işlevlerinin, araştırmanın hangi aşamalarında ve ne ölçüde kullanıldığı açıkça beyan edilmelidir.
- Hesap verebilirlik: Yapay zeka kullanımı araştırmacının yasal ve etik sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; ortaya çıkan metnin nihai sorumluluğu yazara aittir.
- Yazarlık: Yapay zeka bir çalışmanın sorumluluğunu üstlenemeyeceği için bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamaz.
- Doğrulama: Yapay zekanın ürettiği bilgi, özellikle kaynaklar ve veriler, kullanıcı tarafından doğrulanmalıdır. Rehber, uydurma kaynak ve “halüsinasyon” riskine özellikle dikkat çeker.
- Gizlilik: Kişisel veriler anonimleştirilmeden ya da maskelenmeden bu sistemlere girilmemelidir.
- Gerçek katılımcı: Anket ve benzeri veri toplama süreçlerinde gerçek katılımcılar yerine yapay zeka kullanılması doğru değildir.
Rehber ayrıca yapay zeka kullanımının etik kurul başvurularında da amaç, kapsam ve nitelik yönünden belirtilmesini önerir. Enstitünüz bu genel çerçevenin üzerine kendi kurallarını ekleyebilir; tez yazım kılavuzunuzu ve danışmanınızın beklentisini her zaman birlikte değerlendirin.
Tezde yapay zeka nasıl kullanılır? Makul ve riskli kullanımlar
Aşağıdaki tablo, rehberin ilkelerini tez sürecinin tipik aşamalarına uyguladığımızda ortaya çıkan pratik bir ayrımdır. “Makul” sütunundaki kullanımlar da beyan gerektirir; fark, sorumluluğun ve düşünsel emeğin kimde kaldığıdır.
| Aşama | Makul kullanım (beyanla) | Riskli ya da etik dışı kullanım |
|---|---|---|
| Konu ve soru | Fikir tartışmak, kavramları netleştirmek | Araştırma sorusunu ve gerekçesini hazır almak |
| Literatür | Arama terimi üretmek, okuduğunuz makaleyi özetletip kontrol etmek | Kaynak listesi ürettirmek, okunmamış kaynağa atıf yapmak |
| Yöntem | Bir yöntemin mantığını anlamaya çalışmak | Örneklem ve analiz kararlarını gerekçesiz devretmek |
| Veri | Kod yazımında yardım almak (anonim veriyle) | Kişisel veriyi yüklemek, yapay katılımcı yanıtı üretmek |
| Analiz | Bir testin varsayımını öğrenmek | Değer ürettirmek, çıktı olmadan yorum yazdırmak |
| Yazım | Dil ve imla kontrolü, akıcılık önerisi | Bölüm ya da paragraf ürettirip kendi metni gibi sunmak |
Bu ayrımın özü basittir: Yapay zeka sizin yerinize düşündüğünde, tez artık sizin çalışmanız olmaktan çıkar. Sizin düşünmenize yardım ettiğinde ise bir araçtır ve araçlar beyan edilir.
Yapay zeka beyanı nasıl yazılır? Örnek metin
Rehber, beyanda kullanılan aracın adı ve sürümü, kullanım amacı, kullanıldığı aşama ve tarih gibi bilgilerin yer almasını önerir. Beyanın tezde nerede duracağı enstitüden enstitüye değişebilir; yöntem bölümü, önsöz ya da enstitünün tanımladığı ayrı bir beyan sayfası yaygın seçeneklerdir. Aşağıdaki metni kendi durumunuza göre uyarlayabileceğiniz bir taslak olarak düşünün:
“Bu tezin hazırlanması sürecinde [araç adı ve sürümü] yalnızca [dil ve imla kontrolü / İngilizce özetin dil düzenlemesi / R kodundaki hata ayıklama] amacıyla, [ay/yıl] tarihleri arasında kullanılmıştır. Araçtan alınan öneriler yazar tarafından tek tek incelenmiş, gerekli görülenler yazarın kendi ifadeleriyle metne yansıtılmıştır. Araştırma sorusu, yöntem kararları, veri analizi, bulguların yorumu ve tüm kaynak gösterimleri yazara aittir; tezin içeriğine ilişkin tüm sorumluluk yazara aittir.”
Beyan yazarken iki hatadan kaçının: Kullanımı olduğundan küçük göstermek ve beyanı sorumluluktan kaçmanın aracı gibi kullanmak. Beyan, “bu aracı kullandım, sonuçlarını denetledim, sorumluluk bende” demenin resmî biçimidir.
Teslimden önce kontrol listesi
- Tezdeki her kaynağı bizzat açıp okudunuz mu? Yapay zekanın önerdiği bir kaynak gerçekten var mı, iddianızı gerçekten destekliyor mu?
- Bulgulardaki her sayı analiz çıktınızda karşılığı olan bir değer mi? Tablolar çıktı dosyalarıyla birebir örtüşüyor mu?
- Kişisel ya da hassas veriyi herhangi bir yapay zeka aracına yüklediniz mi? Yüklediyseniz anonimleştirilmiş miydi?
- Kullandığınız araçları, amaçlarını ve tarihlerini beyan ettiniz mi? Beyanınız enstitünüzün şablonuna uygun mu?
- Danışmanınız yapay zeka kullanımınızdan haberdar mı?
- Herhangi bir bölümü jüri karşısında, not olmadan, kendi cümlelerinizle anlatabilir misiniz?
Son madde en iyi testtir. Savunmada sorulan her soru, aslında metnin arkasındaki düşünceyi sorar. Savunmaya nasıl hazırlanacağınızı tez savunması rehberimizde anlattık.
Tespit araçları ve beyan ilişkisi
Beyan etmek, yapay zeka tespit aracının sonucunu değiştirmez; ama o sonucun nasıl yorumlanacağını değiştirir. Dil düzeltme aracı kullandığını baştan beyan etmiş bir öğrencinin metninde çıkan bir işaret, beyansız bir metindekiyle aynı şüpheyi doğurmaz. Tespit raporlarının nasıl okunacağını tezde yapay zeka tespiti yazımızda ayrıntılı anlattık.
Sık sorulan sorular
Tezde yapay zeka kullanmak yasak mı?
YÖK’ün etik rehberi yapay zekayı yasaklamaz; şeffaf, denetimli ve sorumluluğu araştırmacıda bırakan bir kullanım tarif eder. Yapay zekanın ürettiği içeriği beyan etmeden kendi çalışmanız gibi sunmak ise etik ihlaldir. Enstitünüzün ek kısıtlamaları olabileceğini unutmayın.
Yapay zekayı tezde kaynak olarak gösterebilir miyim?
Yapay zeka bir yazar ya da bilimsel kaynak değildir; bir bilgiyi desteklemek için yapay zeka çıktısına değil, o bilginin özgün kaynağına atıf yapmalısınız. Aracı ise kullanım amacıyla birlikte beyan bölümünde belirtirsiniz. Atıf kuralları için kaynakça rehberimize bakabilirsiniz.
Danışmanım yapay zeka kullanımına tamamen karşıysa?
Danışmanınızın ve enstitünüzün kuralı, genel rehberden daha kısıtlayıcıysa geçerli olan odur. Böyle bir durumda yapay zekayı yalnızca kendi öğrenmeniz için kullanın ve tezin metnine, analizine ya da kaynaklarına hiçbir çıktısını taşımayın.
Ressar, tez sürecinde yapay zekanın yerine geçmez ve tez yazmaz; araştırmanızın yöntem, veri analizi ve raporlama aşamalarında, her adımını açıklayabileceğiniz uzman desteği sağlar.
