Hangi İstatistiksel Testi Kullanmalıyım?
Araştırma sorunuzu, değişken türlerinizi ve grup yapınızı seçin; size uygun testi, varsayımlarını, yazılımda nerede bulacağınızı ve APA 7 raporlama örneğini gösterelim.
Karar ağacının mantığı
Test seçimi üç sorunun cevabına bağlıdır. Birincisi araştırma sorusunun türü: grupları karşılaştırmak, ilişki aramak, bir sonucu yordamak, bir ölçeğin yapısını incelemek veya zaman içindeki değişimi modellemek. İkincisi değişkenlerin ölçek düzeyi: sürekli (aralık/oran), sıralı ya da kategorik. Üçüncüsü veri yapısı: grupların bağımsız mı ilişkili mi olduğu, grup sayısı ve parametrik testlerin varsayımlarının (normallik, varyans homojenliği) sağlanıp sağlanmadığı.
Bu üç eksende ilerlediğinizde seçenekler hızla daralır. Örneğin “ön test–son test puanları arasında fark var mı?” sorusu, iki ilişkili ölçüm ve sürekli bir değişken demektir; normallik sağlanıyorsa eşleştirilmiş t-testi, sağlanmıyorsa Wilcoxon işaretli sıralar testi uygundur.
Özet tablo
| Soru | Parametrik | Parametrik olmayan |
|---|---|---|
| 2 bağımsız grup | Bağımsız t-testi | Mann-Whitney U |
| 2 ilişkili ölçüm | Eşleştirilmiş t-testi | Wilcoxon |
| 3+ bağımsız grup | Tek yönlü ANOVA | Kruskal-Wallis |
| 3+ ilişkili ölçüm | Tekrarlı ölçümler ANOVA | Friedman |
| İki sürekli değişken ilişkisi | Pearson r | Spearman ρ |
| İki kategorik değişken | — | Ki-kare (Fisher) |
| Sürekli sonucu yordama | Doğrusal regresyon | Robust / sıralı yöntemler |
| İkili sonucu yordama | Lojistik regresyon | |
“Bilmiyorum” seçeneği: normallik nasıl kontrol edilir?
Küçük örneklemlerde (n < 50) Shapiro-Wilk testi kullanılır; büyük örneklemlerde test neredeyse her zaman anlamlı çıkacağından çarpıklık ve basıklık değerlerine (±1 katı, ±2 esnek ölçüt), histogram ve Q-Q grafiğine bakmak daha bilgilendiricidir. Merkezi limit teoremi gereği grup başına 30 ve üzeri gözlemde t-testi ve ANOVA, ılımlı sapmalara karşı dayanıklıdır; asıl tehlike aşırı uç değerler ve ağır çarpıklıktır.
En sık yapılan üç hata
- Likert toplam puanını “sıralı” sayıp gereksiz yere parametrik olmayan test seçmek: Beş ve daha fazla maddeden oluşan ölçek toplamları, dağılımı makul olduğunda sürekli kabul edilir.
- Çok sayıda t-testi yapıp ANOVA yerine kullanmak: Tip I hata şişer; üç ve daha fazla grupta ANOVA ve post-hoc testler gerekir.
- Korelasyonu nedensellik gibi yorumlamak: Pearson r yön ve güç söyler, neden söylemez; yordama iddiası için regresyon, nedensellik iddiası için deneysel desen gerekir.
Merak edilenler
Parametrik ve parametrik olmayan test arasındaki fark nedir?
Parametrik testler (t-testi, ANOVA, Pearson) verinin belirli bir dağılımdan (genellikle normal) geldiğini varsayar ve bu varsayım altında daha güçlüdür. Parametrik olmayan testler (Mann-Whitney, Kruskal-Wallis, Spearman) sıralara dayanır, dağılım varsayımı yapmaz; küçük ve çarpık örneklemlerde ya da sıralı veride tercih edilir.
Likert tipi ölçek verisi parametrik test ile analiz edilebilir mi?
Tek bir Likert maddesi sıralı ölçektir ve parametrik olmayan testler daha uygundur. Birden fazla maddenin toplam ya da ortalama puanı ise yaygın kabulle sürekli sayılır ve dağılım makulse t-testi, ANOVA ve regresyon uygulanabilir.
Örneklemim küçükse ne yapmalıyım?
Grup başına 15’in altındaki örneklemlerde parametrik olmayan testler ya da kesin (exact) testler daha güvenlidir; ayrıca sonuçları etki büyüklüğüyle birlikte raporlayın. Örneklem planlaması için örneklem büyüklüğü hesaplayıcımızı kullanabilirsiniz.
Aynı anda hem gruplar arası hem de tekrarlı ölçüm varsa?
Karma (mixed) ANOVA ya da çok düzeyli modeller kullanılır: gruplar arası faktör (deney/kontrol) ve grup içi faktör (ön/son test) birlikte modellenir; etkileşim terimi asıl ilgi konusudur.
Doğru test, doğru rapor
Testi seçtiniz; uygulaması, varsayım kontrolleri ve APA 7 tablolarıyla raporlaması için Ressar’dan destek alın.