Tezde Bulgular Bölümü Nasıl Yazılır? Tablo, Şekil ve Yorum

Bulgular bölümü, tezin en az yorum içeren ama en çok okunan bölümüdür. Jüri üyeleri çoğu zaman giriş ve kuramsal çerçeveyi hızla geçer, doğrudan tablolara bakar; tabloların düzeni, başlıkları ve altındaki paragraflar onlara adayın veriyi ne kadar anladığı hakkında ilk ve kalıcı izlenimi verir. Bu yazıda bulgular bölümünün amacını, hipoteze göre nasıl düzenleneceğini, APA 7 tablo ve şekil kurallarını, anlamsız sonuçların nasıl raporlanacağını ve jürilerde en sık gördüğümüz hataları, uygulamalı örneklerle ele alıyoruz.

Bulgular ile Tartışma Arasındaki Çizgi

Bulgular bölümünün işi raporlamaktır; tartışma bölümünün işi yorumlamaktır. Bu ayrım basit görünse de tezlerde en sık ihlal edilen ilkelerden biridir. Bulgularda “Öğretmenlerin tükenmişlik puanları kıdeme göre anlamlı biçimde farklılaşmıştır, F(2, 214) = 4,87, p = ,009” yazarsınız. “Bu bulgu, kıdemli öğretmenlerin mesleki yorgunluğunun birikimsel doğasını gösterir ve Maslach’ın modeliyle uyumludur” cümlesi ise tartışmaya aittir. Birincisi verinin söylediğidir; ikincisi sizin verinin ne anlama geldiğine dair iddianızdır.

Çizgiyi şöyle çekebilirsiniz: Bulgularda yalnızca istatistiksel sonucun kendisi, yönü ve büyüklüğü yer alır. Bulgunun alanyazınla ilişkisi, olası nedenleri, kuramsal anlamı ve uygulamaya dönük çıkarımları tartışmada ele alınır. Kısa bir “bu sonuç H1’i desteklemektedir” ifadesi bulgulara sığar; “bu sonucun nedeni muhtemelen …” ifadesi sığmaz. Bazı enstitü kılavuzları bulgular ve tartışmayı tek bölümde birleştirmeye izin verir; bu durumda bile her alt başlık içinde önce rapor, sonra yorum sırası korunmalıdır. Bölüm yapısı konusunda son söz enstitünüzün tez yazım kılavuzuna aittir.

Düzen ve Sıralama: Teste Göre Değil, Araştırma Sorusuna Göre

Bulgular bölümünün omurgası, yöntem bölümünde sıraladığınız araştırma soruları ya da hipotezlerdir. Sık görülen bir hata, bölümü kullanılan testlere göre örgütlemektir: “t-Testi Sonuçları”, “ANOVA Sonuçları”, “Regresyon Sonuçları”. Bu düzen okuyucuya analizlerin envanterini verir ama araştırmanın ne bulduğunu anlatmaz. Jüri üyesi hangi hipotezin nerede test edildiğini aramak zorunda kalır ve genellikle bunu aday için olumsuz bir not olarak kaydeder.

Doğru düzen, her araştırma sorusu ya da hipotez için bir alt başlık açmak ve o başlığın altında ilgili tüm sonuçları sunmaktır. Örneğin “3.3. Birinci Araştırma Sorusuna İlişkin Bulgular: Cinsiyete Göre Öz Yeterlik” başlığı altında betimsel istatistikler, varsayım kontrolü ve bağımsız örneklemler t-testi sonucu birlikte verilir. Böylece hipotez, test ve sonuç aynı yerde buluşur; okuyucu hiçbir şey aramak zorunda kalmaz. Bu düzen aynı zamanda tartışma bölümünün yapısını da belirler, çünkü tartışma da aynı sırayı izleyecektir.

Hipotezlere geçmeden önce okuyucunun veriyi tanıması gerekir. Bölüm genellikle şu sırayı izler: Önce örnekleme ilişkin betimsel bilgiler verilir; kaç katılımcının çalışmaya dahil edildiği, kaçının eksik ya da uç değer nedeniyle dışlandığı, demografik dağılımın nasıl olduğu açıkça yazılır. Veri temizliğinde ne yapıldığı burada tek bir paragrafla belirtilmelidir; dışlanan katılımcıların sayısı ve gerekçesi jürinin mutlaka soracağı bilgiler arasındadır.

İkinci sırada ana değişkenlerin betimsel istatistikleri gelir: ortalama, standart sapma, ranj, gerekiyorsa çarpıklık ve basıklık değerleri. Ölçeklerin bu örneklemdeki güvenirlik katsayıları da (Cronbach alfa ya da McDonald omega) burada raporlanır. Üçüncü sırada varsayım kontrolleri yer alır. Normallik, varyans homojenliği, doğrusallık ya da çoklu bağlantı gibi varsayımların hangi ölçütle sınandığı ve sonucun ne olduğu kısaca yazılır; hangi varsayımın hangi testte gerçekten önemli olduğuna ilişkin ayrıntılı bir değerlendirmeyi normallik varsayımı yazımızda bulabilirsiniz. Ancak bundan sonra hipotezlere ilişkin çıkarımsal sonuçlara geçilir. Bu sıra, her yeni bilginin bir öncekine dayanmasını sağlar ve jürinin “bu testi kullanabilir miydiniz?” sorusunu daha sorulmadan yanıtlar.

Sonuç Paragrafı Nasıl Yazılır?

Tablo ile metin birbirini tekrar etmez; birbirini tamamlar. Tablo bütün sayıları sunar, metin ise tablonun söyleyemediğini söyler: sonucun yönünü, hipotezle ilişkisini ve büyüklüğünü. Tablodaki her hücreyi metinde yeniden yazmak hem sayfa israfıdır hem de okuyucuyu yorar. Buna karşılık, tabloyu metne hiç bağlamamak da bir hatadır; jüri tabloyu görür ama adayın ondan ne anladığını göremez.

İyi bir sonuç paragrafı dört öğe içerir: hangi testin ne amaçla yapıldığı, test istatistiği ve serbestlik derecesi, kesin p değeri ve etki büyüklüğü ile güven aralığı, son olarak da hipotez açısından sonucun ne olduğu. Bir örnek: “Kadın ve erkek öğretmenlerin öz yeterlik puanları arasındaki fark bağımsız örneklemler t-testi ile incelenmiştir. Kadın öğretmenlerin ortalaması (Ort. = 3,92, SS = 0,48), erkek öğretmenlerin ortalamasından (Ort. = 3,71, SS = 0,53) anlamlı biçimde yüksektir, t(214) = 3,05, p = ,003, d = 0,42, %95 GA [0,14; 0,69]. Bu bulgu, orta düzeyde bir etkiye işaret etmekte ve H1’i desteklemektedir.” Bu paragrafın ardından ayrıntılar için tabloya gönderme yapılır; ortalamalar ve standart sapmalar metinde zaten verildiği için tabloda ayrıca yorumlanmaz.

APA 7 Tablo Kuralları ve Örnek Tablo

APA 7 Publication Manual’ın tablo kuralları basittir ama tutarlı uygulanmaları gerekir. Tablolar bölüm içinde ardışık biçimde numaralanır (Tablo 1, Tablo 2 ya da enstitü kılavuzunuz öngörüyorsa Tablo 3.1, Tablo 3.2). Numara koyu, başlık ise numaranın altında, italik ve her sözcüğün ilk harfi büyük olacak şekilde yazılır; başlık tablonun üstünde yer alır. Tabloda dikey çizgi kullanılmaz; yalnızca başlık satırının üstü ve altı ile tablonun en altında yatay çizgiler bulunur. Ondalık basamak sayısı sütun boyunca tutarlıdır; ortalama ve standart sapmalar genellikle iki, p değerleri üç basamakla verilir. p değeri ,001’in altına düşmedikçe kesin olarak yazılır; “p < ,05” yazmak APA 7’de kabul görmez. Notlar tablonun altında “Not.” ibaresiyle başlar ve kısaltmaları, yıldız işaretlerini ya da veri kaynağını açıklar. Enstitünüzün şablonunda tablo stillerinin nasıl tanımlandığını tez şablonu yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Yukarıdaki tablo, tez metninde “Tablo 3.2” gibi bir numara ve “Cinsiyete Göre Öz Yeterlik ve İş Doyumu Puanlarının Karşılaştırılması” gibi italik bir başlıkla sunulur; altında “Not. GA = güven aralığı. d = Cohen d.” biçiminde bir not yer alır. Tabloyu bir kez okuyan kişi hem betimsel değerleri hem test sonucunu hem de etki büyüklüğünü görür; metin ise yalnızca hangi farkın anlamlı olduğunu ve bunun hipotez açısından ne ifade ettiğini söyler. Word’de tabloyu kopyalarken ondalık ayırıcının Türkçe kurala uygun biçimde virgül olduğundan emin olun; SPSS’in İngilizce çıktısındaki noktalar en sık gözden kaçan biçim hatasıdır.

Şekil Ne Zaman Tablodan İyidir?

Şekil, kesin değerlerin değil örüntünün önemli olduğu durumlarda tabloya üstündür. Bir etkileşim etkisini, zaman içindeki değişimi ya da bir yapısal eşitlik modelinin yollarını tabloyla anlatmak zordur; bir çizgi grafiği ya da yol diyagramı bunu bir bakışta gösterir. Buna karşılık iki grubun ortalamasını sütun grafiğiyle göstermek gereksizdir; bu bilgi tabloda zaten vardır ve şekil yalnızca sayfa doldurur.

APA 7’de şekil numarası ve başlığı da tabloda olduğu gibi şeklin üstünde yer alır; açıklayıcı not altta bulunur. Eksenler açık biçimde etiketlenir ve ölçü birimi belirtilir; y ekseninin sıfırdan başlamaması farkları olduğundan büyük gösterebileceği için gerekçelendirilmelidir. Üç boyutlu efektler, gölgeler, gradyan dolgular ve gereksiz ızgara çizgileri gibi “grafik çöpü” kaldırılır; siyah-beyaz baskıda ayırt edilebilecek desen ya da gri tonları tercih edilir. Şekle metinde mutlaka gönderme yapılır ve şeklin ne gösterdiği bir cümleyle özetlenir; okuyucu grafiği kendi başına çözmek zorunda bırakılmaz.

Etki Büyüklüğü, Güven Aralığı ve Anlamsız Sonuçlar

APA 7, her çıkarımsal sonucun yanında etki büyüklüğü ve mümkünse güven aralığının raporlanmasını ister. p değeri farkın var olup olmadığını söyler; etki büyüklüğü farkın ne kadar olduğunu, güven aralığı ise bu tahminin ne kadar kesin olduğunu söyler. Büyük örneklemlerde önemsiz farklar bile anlamlı çıkabilir; bu nedenle “p = ,04, d = 0,08” gibi bir sonucu “anlamlı fark bulunmuştur” diye sunup geçmek jüriyi ikna etmez. Hangi etki büyüklüğünün hangi testle birlikte raporlanacağını ve nasıl yorumlanacağını etki büyüklüğü yazımızda ele aldık.

Anlamsız sonuçlar bulgular bölümünün utanılacak kısmı değildir; dürüstçe raporlanmış bir anlamsız sonuç, tezin bilimsel değerini artırır. Yapılması gereken, sonucu diğerleriyle aynı biçimde vermektir: “İş doyumu puanları cinsiyete göre anlamlı biçimde farklılaşmamıştır, t(214) = 1,12, p = ,264, d = 0,15, %95 GA [−0,12; 0,42]. H2 desteklenmemiştir.” Kaçınılması gereken ifadeler ise “anlamlılığa yakın”, “anlamlılık eğilimi göstermiştir” ya da “p = ,07 düzeyinde marjinal olarak anlamlı” türünden yumuşatmalardır. Önceden belirlenmiş bir alfa düzeyi vardır; sonuç ya bu düzeyi karşılar ya da karşılamaz. Anlamsız sonucun olası nedenleri (örneklem büyüklüğü, ölçüm hassasiyeti, gerçek etkinin küçüklüğü) tartışma bölümünde ele alınır; burada yalnızca gözlenen güç ya da güven aralığının genişliği gibi olgusal bilgiler verilir.

Nitel Bulgular ve Hipotez Özet Tablosu

Nitel ya da karma desenli tezlerde bulgular temalar etrafında düzenlenir. Her tema bir alt başlık olur; temanın tanımı yapılır, hangi kategorileri kapsadığı belirtilir ve katılımcı ifadelerinden doğrudan alıntılarla desteklenir. Alıntılar katılımcı koduyla verilir (Ö3, K12 gibi) ve her alıntının ardından o alıntının temayı nasıl örneklediği bir cümleyle bağlanır. Bir temayı tek katılımcıya dayandırmaktan kaçınılır; temanın kaç katılımcıda görüldüğü belirtilir. Uzun alıntı dizileri arasında araştırmacının sesi kaybolmamalıdır; alıntı kanıttır, iddia sizindir. Temaların yorumlanması ve alanyazınla ilişkilendirilmesi yine tartışmaya bırakılır.

Nicel tezlerde bulgular bölümünün sonunda bir hipotez özet tablosu vermek jürinin işini kolaylaştırır ve tezin bütünlüğünü gösterir. Tablo her hipotezi, kullanılan testi, temel sonucu ve “desteklendi / desteklenmedi / kısmen desteklendi” kararını tek satırda özetler. “Kısmen desteklendi” ifadesi yalnızca hipotezin birden fazla alt bileşeni olduğunda ve bunların bir kısmı desteklendiğinde kullanılmalıdır; p = ,06 çıkan tek bir hipotez için bu ifade uygun değildir.

Sık Yapılan Hatalar ve Jürinin Beklentileri

Jürilerde en sık gördüğümüz hata, SPSS çıktısının olduğu gibi teze yapıştırılmasıdır. Ham çıktılar İngilizce başlıklar, gereksiz sütunlar ve sekiz basamaklı sayılar içerir; jüriye “bu tabloyu ben düzenlemedim” mesajı verir. Her tablo tez için yeniden kurulmalı, yalnızca raporlanması gereken değerler bırakılmalıdır. İkinci hata, metinsiz tablodur: arka arkaya beş tablo ve altlarında tek satır yorum. Üçüncüsü, bulgular bölümünde yorum yapmaktır; “bu sonuç, öğretmenlerin … nedeniyle …” ile başlayan her cümle tartışmaya taşınmalıdır. Dördüncüsü “kanıtlandı” ve “ispatlandı” sözcükleridir. İstatistiksel test hiçbir şeyi kanıtlamaz; bir hipotezi destekler ya da desteklemez. Tez metninde “kanıtlanmıştır” ifadesi jüri üyelerinin altını çizdiği ilk şeylerden biridir.

Tablolar metinde ilk geçtikleri yerden hemen sonra yerleştirilir ve her birine numarasıyla gönderme yapılır (“Tablo 3.2’de görüldüğü gibi”, “aşağıdaki tabloda” değil). Word’de tablo ve şekil numaralarını otomatik başlık özelliğiyle oluşturmak, sonradan eklenen bir tablonun tüm numaraları kaydırmasını önler. Jüri, bulgular bölümünde şunları arar: hipotezlerin yöntem bölümüyle birebir örtüşmesi, her sonucun etki büyüklüğüyle birlikte verilmesi, varsayım kontrollerinin test seçimini gerçekten desteklemesi ve adayın her tablodaki her sayıyı açıklayabilmesi. Savunmada “bu tabloda sd neden 214?” sorusuna hazırlıklı olmak için tez savunması hazırlık rehberimize göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Bulgular bölümünde hiç yorum yapılmaz mı?

Sonucun hipotez açısından ne anlama geldiğini belirten kısa bir ifade (“H1 desteklenmiştir”, “fark orta düzeyde bir etkiye karşılık gelmektedir”) bulgulara aittir. Sonucun nedenlerine, alanyazınla uyumuna ya da uygulamadaki karşılığına dair her cümle ise tartışma bölümüne bırakılır. Enstitünüz bulgular ve tartışmayı birleştirmenizi istiyorsa bile bu iki katmanı paragraf düzeyinde ayırmanız gerekir.

p değerini “p < ,05” olarak yazmak neden yanlış?

APA 7, p değerlerinin ,001’in altına düşmedikçe üç ondalık basamakla kesin olarak yazılmasını ister; kesin değer okuyucuya sonucun eşiğe ne kadar yakın olduğunu gösterir. p = ,049 ile p = ,002 aynı “anlamlı” etiketini taşısa da güvenilirlikleri çok farklıdır. Yalnızca p değeri ,001’in altındaysa “p < ,001” yazılır. Tablolarda yıldız işaretleri kullanılıyorsa bunlar tablo notunda açıklanır ve metinde yine kesin değer verilir.

Anlamsız çıkan hipotezi tezden çıkarabilir miyim?

Hayır. Yöntem bölümünde ilan ettiğiniz her hipotezin sonucu, anlamlı olsun ya da olmasın, bulgularda raporlanmalıdır. Anlamsız sonuçları gizlemek hem etik açıdan sorunludur hem de jüri tarafından fark edildiğinde tezin bütününe duyulan güveni zedeler. Anlamsız sonucu etki büyüklüğü ve güven aralığıyla birlikte dürüstçe verin; olası nedenlerini tartışma ve sınırlılıklar bölümünde ele alın.

Tabloyu SPSS’ten doğrudan kopyalayabilir miyim?

Ham çıktıyı kopyalamak yerine tabloyu Word’de tez formatına uygun biçimde yeniden kurmanız gerekir. Yalnızca raporlanacak değerleri alın, sütun başlıklarını Türkçeleştirin, ondalık ayırıcıyı virgül yapın ve basamak sayısını tutarlı hale getirin. Dikey çizgileri kaldırın, başlığı italik olarak tablonun üstüne, notu altına yerleştirin. Bu düzenleme sizin veriyi anladığınızın ve tezin biçimsel bütünlüğünü önemsediğinizin somut göstergesidir.

Bulgular bölümü, tezin geri kalanının üzerine kurulduğu zemindir; iyi düzenlenmiş bir bulgular bölümü tartışmayı yazmayı kolaylaştırır, savunmayı ise büyük ölçüde öngörülebilir kılar. Analizlerinizin doğru testle, doğru varsayım kontrolleriyle ve APA 7’ye uygun biçimde raporlanması konusunda yöntemsel destek almak isterseniz, talep formu üzerinden çalışmanızın ayrıntılarını bizimle paylaşabilirsiniz. Tezi yazan ve savunan sizsiniz; bizim rolümüz, her tablodaki her sayıyı jüri karşısında açıklayabilmenizi sağlamaktır.